Fóðrun gæludýra
Ásdís Linda Sverrisdóttir, dýralæknir.

Almennt um fóðrun
Fóðurþörf gæludýra er mjög mismunandi eftir ástandi og eðli þess dýrs (hundur eða köttur) sem haldið er. Er um að ræða hvolpafulla tík, hvolp, gamlan hund, hund sem vinnur mikið, grannholda dýr, of feitt dýr, sýningadýr, dýr sem er við pörun, dýr sem hefur mikinn og loðinn feld o.s.fr ?  Ástand og eðli dýrsins er það sem alltaf verður að hafa í huga þegar að réttri og markvissri fóðrun kemur.

Gott fóður inniheldur öll nauðsynleg næringarefni í réttum hlutföllum og er unnið úr hágæða hráefni. Einnig er rétt að ítreka ákveðin önnur atriði áður en lengra verður haldið:Snöggar fóðurbreytingar og skemmt fóður geta valdið meltingartruflunum (óreglulegum hægðum, skitu, stíflu, uppköstum,o.s.f.r. )Mikilvægt er að fóðrið smakkist vel þannig að dýrið vilji éta það.  Þar skipta höfuðmáli lykt og bragð fyrir dýrin.  Útlitið skiptir minna máli.Hundar geta lifað og dafnað á mun fjölbreyttara fæði heldur en kettir (hundar eiga auðveldara með ákveðin efnaskipti og umbrot í fæðunni heldur en kettir ). Þ.a.l. er ekki hægt að fóðra ketti á hundafóðri.

Hvað er í fóðrinu?
Helstu innihaldsefni fóðursins eru prótein (eggjahvítur), kolvetni, fita, stein- og snefilefni, vítamín og vatn.  Til þess að skilja aðeins betur hvernig þessi fæðuefni virka og til hvers þau eru þá skulum við aðeins flokka þau niður eftir eiginleikum og einkennum;Prótein;  Eru samsett úr mismunandi fjölda svokallaðra amínósýra og eru mikilvæg í uppbyggingu vöðva, beina og annarra líkamsvefja- og líffæra. Prótín í fóðri er ýmist úr dýra- eða plönturíkinu, en dýrin brjóta þau niður í meltingarvegi og byggja upp sín eigin prótín úr því. Þau geta líka nýtt sér prótín til orkumyndunar.Kolvetni;  Eru orkulind líkamans. Kolvetni úr fæðu breytist í glúkósa sem frumur líkamans geta nýtt til að starfa og vaxa. Umframorkunni er breytt í fitu.Fita;  Fita er aðallega orkufóður, en einnig eru sumar fitusýrur nauðsýnlegar fyrir ýmis ferli í líkamanum nánast eins og vítamín.Stein- og snefilefni;  Eru t.d. kalsíum, fosfór, magnesium, járn, zink, kopar o.s.fr. en stein- og snefilefni eru nauðsynleg fyrir mjög mörg efnaskipti innan líkamans eins og myndun beina, tanna, réttrar vöðvastarfsemi o.s.fr.Vítamín;  Vítamín eru nauðsynleg efni fyrir líkamann til þess að geta framkvæmt mikilvæg efnaskipti.  Einnig eru vítamín undirstaða á virkni svokallaðra efnahvata (ensíma) og hormóna innan líkamans.  Vítamínum er skipt níður í vatnsleysanleg vítamín og fituleysanleg vítamín.  Fituleysanlegu vítamínin eru A, D,E og K og ofgnótt af þeim safnast fyrir í líkamanum og geta valdið eitrunareinkennum, en B- og C-vítamín eru vatnsleysanleg og skolast auðveldlega úr líkamanum.Vatn; Líkami allra spendýra sem á jörðu lifa er að stærstum hluta vatn, þannig að það liggur alveg í hlutarins eðli að vatn er mikilvægasta fæðuefni allra dýra.  Þ.a.l. er nauðsynlegt öllum dýrum, rétt eins og mönnum, að hafa samfellt aðgengi að hreinu og ómenguðu vatni.

Fóðrun á fullvöxnum hundum
Fullvaxna hunda á að fóðra einu sinni á dag og þá helst að morgni.  Ef gefið er á kvöldin þá þurfa þeir frekar að míga og hafa hægðir á nóttunni sem er heldur hvimleitt fyrir eigandann.  Það er þó ekki þar með sagt að ekki megi gefa dýri oftar á dag ef fólk vill, en því miður hafa margir vanið sig á að gefa sínum gæludýrum þegar þeir fá sér sjálfir að borða en það er ekki alltaf gott vegna þess að matmálstíðir okkar mannanna eru allt of óreglulegar nú á tímum.  Dýrin þurfa á reglulegum matmálstíðum að halda, það eykur öryggistilfinningu og festir í sessi stöðu dýrsins á metorðastiganum innan fjölskyldunnar.Ef um vandamál er að ræða svo sem léleg matarlyst sökum veikinda eða elli þá er nauðsynlegt að hliðra til með fóðrunartíma og gefa minna og oftar. Hundar sem eru í fullri vinnu s.s. smalahundar, varðhundar, veiðihundar og fl, ættu að fá að éta tvisvar á dag til þess að orkuþörf þeirra sé fullnægt.  Svo er einnig með tíkur í lok meðgöngu og tíkur sem eru með hvolpa á spena. Stórum hundategundum er mælt með því að gefa tvísvar á dag til þess að minnka líkurnar á magasnúningi.

Erfitt er að fastsetja nákvæmlega hvað hver og einn hundur þarf að éta daglega en það er mjög breytilegt eftir því hversu mikið hann hreyfir sig og einnig af hvaða stofni og kyni hann er. Hver og einn verður að meta ástand síns hundsins eftir holdafari, útliti, einkennum og atferli og fóðra í samræmi við það.

Hvolpar og hundar í vexti
Um 4. vikna aldur fara hvolpar að skoða umhverfi sitt og hreyfa sig mikið.Á þessu aldursskeiði er nauðsynlegt að hefja fóðrun á þeim með móðurmjólkinni og þurfa þeir orkuríkt fóður.  Mikilvægt er að það fóður sem þeir fá á þessu aldri sé hentugt þ.e.a.s. tiltölulega mjúkt og blautt þannig að þeir vilji éta það.  Það þarf líka að vera bragðgott  og auðmeltanlegt þannig að þeir dafni og vaxi eins og vera ber.Þurrfóður getur þurft að bleyta upp með vatni eða mjólk þannig að hvolpar éti það.Hvolpar sem vandir hafa verið undan móður þurfa u.þ.b. 2-3 sinnum meiri orku miðað við þyngd en fullvaxinn hundur og til að byrja með skal gefa þeim 4-6 sinnum á dag. Gjöfum fækkar eftir því sem þeir stækka.  Þegar þeir hafa náð helmingi af kjörþyngd sinni sem fullvaxnir hundar eiga gjafir að vera komnar niður í tvær á dag.Minni hundategundir ná fullum vexti við 9-12 mánaða aldurinn en stærri hundakyn eru ekki fullvaxta fyrr en 18-24 mánaða gamlir.

Hvolpafullar tíkur
Jafnt og með kettlingafullar læður þá þurfa hvolpafullar tíkur á síðustu vikum meðgöngu orkuríkara fóður en til viðhalds.Oftast er ekki hægt að átta sig á því hversu mörg afkvæmi koma til með að fæðast  þannig að alltaf verður að búast við hámarksfjölda afkvæma við hvert got.  Þetta þýðir að við verðum að gefa 2-4 sinnum meira orkuinnihald í fóðri síðustu tvær vikur meðgöngu og 4-6 vikur eftir got til þess að móðirin haldi heilsu sinni og holdum og getu til fæðingar, mjólkurmyndunar og framfærslu hvolpanna.

Fóðrun á fullvöxnum köttum
Meðalþyngd á fullvöxnum ketti er 3-5 kg.  Kettir eru ólikir hundum að því leyti að þeir éta margar en litlar máltíðir á degi hverjum.  Það er í góðu lagi að láta fóður standa hjá köttum vegna þess að þeir eru í eðli sínu “nartarar”. Þeir éta aldrei yfir sig og eru sífellt tilbúnir að fá sér einn og einn bita, þannig að gott er að gefa litla skammta af fóðri tvisvar til þrísvar á dag.  Nauðsynlegt er þó að hafa í huga að vera ekki að gefa þeim of orkuríkt fóður miðað við holdafar og alls ekki að koma þeim upp á matvendni.  Matvendni þróast oft sökum þess að fólk heldur að kötturinn fái ekki nóg að éta af því að hann étur svo litla skammta í einu, en það er í kattarins eðli að taka aðeins einn og einn bita og hverfa síðan frá matarskálinni. Þegar kettir mjálma upp við fætur eiganda síns að lokinni þeirri athöfn er ekki að þeir séu óánægðir með það sem á boðstólum var heldur er það athyglissýki og þakkargjörð áður en þeir leggjast í einhvern stólinn eða sófann og sofna. Þeir kettir sem fóðraðir eru eingöngu á matarafgöngum lenda því miður oft í því að fá ekki nægjanlegt eða rétt magn af stein- snefilefnum og vítamínum þannig að stundum líta þeir illa út eða fá ýmsa hörgulsjúkdóma.  Í tilbúna fóðrinu fyrir þá eru öll nauðsynleg næringarefni í réttum hlurföllum þannig að ekki ber á vandamálum. Rétt er þó að ítreka enn og aftur að fólk láti ekki blekkjast af hegðun katta gagnvart matarskálinni og álykti sem svo að þeir séu ekki ánægðir með matinn og að “dekrið” hefjist.  Í dag er matvendni að verða talsvert vandamál hjá köttum og í kjölfarið efnaskiptasjúkdómar s.s. sykursýki, offita og fl. sökum þess að fæðusamsetningin er ekki rétt.

Kettlingafullar læður og mjólkandi læður
Á þessu tímabili þurfa læður á mikilli orku að  halda.  Á síðustu þremur vikum meðgöngu þurfa læðurnar aukna orku til vaxtar fóstursins og upphaf mjólkumyndunar.  Þegar got hefur  átt sér stað er veruleg þörf fyrir orkumikið fóður sem inniheldur öll stein- snefilefni og vítamín.  Orkuþörfin er u.þ.b. 3-4 sinnum meiri en til venjulegs viðhalds.  Þess vegna er nauðsynlegt að velja rétt samsett fóður og gefa læðunni oft á dag.  Einnig er mikilvægt að nægilegt framboð sé af góðu og hreinu vatni.

Fóðrun kettlinga
Við fæðingu vegur kettlingur 80-140gr. Fyrstu fjórar vikurnar þroskast hann einungis á móðurmjólkinni.  Þegar hann hefur náð þeim aldri hefur þyngd hans þrefaldast. Frá 4. vikna aldrinum þarf að byrja að gefa kettlingunum fóður þannig að þeir venjist smátt og smátt frá móður.  Orkuinnihald þessa fóðurs þarf að vera svipað og í móðurmjólkinni en það er 3-4 sinnum hærra en fullvaxinn köttur þarf á að halda til viðhalds.  Ekki síður þarf þetta fóður að vera auðmeltanlegt þannig að ekki komi til meltingatruflana og veikleika í kettlingunum.  Yfirleitt leyfir læðan kettlingunum að vera á spena til 7-8 vikna aldurs, en þá þarf annað fóður þeirra að fullnægja 80-90 % af orkuþörf þeirra.  Þ.a.l. er mjög mikilvægt að þeir hafi aðgengi að góðu og orkufíku fóðri fyrstu mánuðina.

Ekki verður nánar farið út í fóðrun og fóður hjá gæludýrunum hundi og ketti að svo komnu máli, en ljóst má vera að margt er ósagt enn um þessi mál og ótaldir eru upp allir þeir sjúkdómar sem geta hrjáð gæludýrin okkar rétt eins og mannfólkið ef ekki er rétt staðið að uppeldis- og viðhaldsfóðrun þeirra.